Íslenska

Gróðurfar

Tvær ólíkar kenningar eru uppi varðandi landnám gróðurs á Íslandi eftir að ísöld lauk. Um miðja 20. öld voru margir grasafræðingar á þeirri skoðun að ýmsar plöntutegundir hefðu lifað af síðasta kuldaskeið ísaldar, hjarað sem pínulitlir stofnar á stöku jökulskerjum eða annesjum sem stóðu upp úr ísbreiðunni. En nýlegar rannsóknir benda til þess að þær plöntutegundir sem nú lifa á Íslandi eigi sér ekki langa sögu, heldur hafi þær borist hingað eftir að síðasta kuldaskeiði lauk. Gróður hefur þá borist til landsins með hafstraumum, fuglum og/eða vindi. Núverandi flóra Íslands hefur að mestu komið frá Skandinavíu og Skotlandi.

Birkiplöntur á Skeiðarársandi. Ljósmynd: Bændablaðið

 

Veðurfarsþættir (hiti, úrkoma og vindafar) hafa mikil áhrif á lífsskilyrði plantna og þar með á gróðurfar landsins. Áhrif loftslagshlýnunar undanfarinna áratuga eru nú greinileg í gróðurfari landsins:

●       Framleiðni gróðurs hefur aukist, bæði vegna aukins vaxtar hverrar plöntu og aukinnar útbreiðslu þeirra.

●       Skógarmörk birkis eru að færast ofar í landið en áður var og gera má ráð fyrir að fyrir hverja 1°C sem meðalhiti sumars og hausts hækkar færist mörkin ofar um 150 m.

●       Áhrif loftslagsbreytinga í landbúnaði birtast í aukinni uppskeru á þeim fóður- og matjurtum sem nú eru ræktaðar auk þess sem nýjar nytjategundir bætist við.

●       Aðstæður til skógræktar og landgræðslu hafa batnað verulega en hlýindi á vetrum hafa þó valdið skemmdum á trjágróðri og gert meindýrum sem valda skaða fært að lifa veturinn af.

●       Eðli hinna mismunandi tegunda gerir það að verkum að þær þrífast ýmist betur eða verr við breyttar aðstæður. Líklegt er að hánorrænar plöntur sem eiga sitt kjörlendi í köldu loftslagi hopi og jafnvel hverfi úr flóru landsins haldi áfram að hlýna. Meðal þessara tegunda eru t.d. fjallabláklukka, fjallavorblóm og jöklasóley. Þá er líklegt að suðlægari plöntutegundir sem hingað til hafa aðeins þrifist í ræktuðu umhverfi taki að nema ný lönd í villtri náttúru og að sumar þeirra geta orðið ágengar.

 

Þegar jöklar hopa og þynnast kemur lífvana land í ljós fyrir framan sporðana og við lækkandi jökuljaðarinn á jökulskerjum sem standa upp úr jöklinum. Næst jökuljaðrinum nema örfáar frumherjategundir land í fyrstu en þegar fjær dregur fjölgar tegundum og lífverusamfélögin verða sífellt flóknari. Við hörfandi jökla er einstakt tækifæri til að fylgjast með landnámi lífvera og framvindu lífsamfélaga með tíma. Margvíslegar líffræðirannsóknir hafa verið stundaðar á þessu sviði og má nefna landnám og framvindu birkiskóga á Skeiðarársandi, þróun lífs í tjörnum framan við Skaftafellsjökul, myndun jarðvegs framan jökulsporða og landnám skordýra á jökulskerjum Breiðamerkurjökuls. Um 30 km2 stór birki­skógur er að myndast á Skeiðarársandi og horfir í að fyrir miðja þessa öld verði þar um að ræða stærsta villta birkiskóg landsins.

Nemendur og kennarar Framhaldsskólans í Austur-Skaftafellssýslu hafa rannsakað gróðurframvindu á ákveðnu svæði sem er vitjað um árlega. Hæsta birkiplantan sem nemendur hafa séð á sandinum mældist um 3 m haustið 2016 en sú planta er þó utan reitanna sem tilheyra skólanum. Upplýsingar um verkefnið skólans er hægt að finna á https://nattura.fas.is/index.php/skeidararsandur

Farvegir jökuláa eru síbreytilegir en við hop jöklanna færa þær sig til eða hverfa alveg. Þegar árnar hverfa hefur það áhrif á rakastig jökulauranna sem aftur breytir kjörlendi plantna á þann veg að rakasæknar tegundir hopa. Þær ár sem skapa sér nýjan farveg eyða svo gróðri sem fyrir var á því landssvæði. Rofmáttur jökuláa vegna aukinnar leysingar mun einnig aukast fyrst í stað og aukið vatnsrennsli og aurburður getur eytt beitilandi og öðru grónu landi.

Árið 1997 byrjaði eyja í Jökulsárlóni að koma í ljós og var hún orðin jökullaus árið 2000. Eyjan fékk heitið Skúmey og þar er nú fylgst grannt með framgangi flóru og fuglalífs í verkefni sem meðal annars er unnið af Náttúrustofu Suðausturlands. Fjölbreyttur gróður hefur nú þegar numið land í eynni, allt frá skófum og fléttum sem jafnan eru fyrstu landnemarnir, og þar er nú að finna stærsta varp helsingja hér á landi,  967 hreiður sumarið 2017.

Heimildir

Halldór Björnsson, o.fl.. 2008. Hnattrænar loftslagsbreytingar og áhrif þeirra á Íslandi – (Skýrsla vísindanefndar um loftslagsbreytingar). Reykjavík: Umhverfisráðuneytið.

http://www.vedur.is/loftslag/loftslagsbreytingar/liklegar/

https://nattura.fas.is/index.php/skeidararsandur

https://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/syr/AR5_SYR_FINAL_SPM.pdf

Helgi Björnsson og Þórarinn Már Baldursson. 2015. Af hverju eru jöklar og ís á jörðinni? Spurningar af vísindavefnum um jökla og loftslagsmál.. Mál og Menning, Reykjavík.

Bryndís Marteinsdóttir o.fl.. 2007. Landnám birkis (Betula pubescens) á Skeiðarársandi. Náttúrufræðingurinn 75: 123–129.

Olga K. Vilmundardóttir o.fl. 2015. Between ice and ocean; soil development along an age chronosequence formed by the retreating Breiðamerkurjökull glacier, SE-Iceland. Geoderma 259–260: 310–320.

English

Vegetation

Various theories exist about the colonisation of plants in Iceland following the end of the last glacial period. It has been claimed that some plants survived in ice-free areas such as on nunataks and on steep cliffs and then dispersed across Iceland at the end of the glacial. However, recent research indicates that the Icelandic flora does not have a long history, and that the vast majority of plant species migrated to Iceland, by means of ocean currents, birds or wind, after the last ice sheet retreated.  The present-day flora is fundamentally Palearctic (northwest European) in character.

A birch plant on Skeiðarársandur. Photo: Bændablaðið.

Climate (mostly temperature, precipitation and winds) determines the living conditions for plants. The effect of warming climate of the last few decades is already quite clear in Iceland:

 

  • Plant productivity has increased, due to increased plant growth and distribution of plants.
  • Mountain birch (Betula pubescens) is growing at ever higher elevations; and it has been estimated that for every +1°C increase in average summer and fall temperature, the species line extends upwards by 150 m.
  • Effect of climate change on agriculture is seen in increased yield of crops that are traditionally grown, and in the fact that new crop plants have been introduced successfully.
  • Conditions for afforestation and soil conservation have already improved drastically, although milder winter climate has also been troublesome and made it possible for tree pests and diseases to better survive the winter.
  • The nature of the different plant species makes them thrive either better or worse in a warmer climate. It is likely that continued warming would cause high Arctic or Alpine plant species to recede or even vanish altogether from the Icelandic flora. Among these species are e.g. arctic harebell (Campanula rotundifolia), alpine whitlow grass (Draba norwegica), and glacier buttercup (Ranunculus glacialis).

 

When the glaciers thin and recede, new land emerges on nunantaks and in front of the glaciers. The primary succession begins as the first plants colonise the newly de-glaciated areas. So-called pioneer species are established closest to the glacier, but, farther away, an increase in the number of species and more complex ecosystems are observed. These areas provide unique opportunity to follow the process of succession and evolution of an ecosystem. Various biological studies have been carried out in the forefields of the southern outlet glaciers of Vatnajökull, including the colonisation of mountain birch on Skeiðarársandur, the origin of life in new ponds on front of Skaftafellsjökull, commencement of soil formation and community development on nunantaks of Breiðamerkurjökull glacier. The upcoming mountain birch forest on Skeiðarársandur covers approximately 30 km2 and will probably be the largest birch forest in Iceland before 2050.

Teachers and students from the local secondary school, Framhaldsskólinn í Austur-Skaftafellssýsla, in Höfn, have been monitoring an area with five 25 m2 (5×5) field plots that are visited annually. The highest birch was measured about 3 m. in the fall of 2016 but that plant was located outside of the field plots belonging to the school. Information on the school’s projects can be found at the fallowing link: https://nattura.fas.is/index.php/skeidararsandur

 

Glacial rivers are loaded with suspended material, which with time raises the riverbed and leads to frequent changes in the river path. As well the retreat of the glaciers causes changes in river channels. When a river changes course, moisture conditions at both places change, affecting the growing conditions for plants. Also, the rivers can erode and destroy vegetated areas as they change channels.

In 1997 a new island appeared in Jökulsárlón lagoon and by 2000 the island was ice free. The island was named Skúmey, meaning the island of the great skua (Catharacta skua). The South-East Iceland Nature Research Centre in cooperation with others now monitors the succession of plants and other organisms closely. Diverse vegetation has already immigrated to the island, including lichen and moss, which are generally the first to colonise, to flowering plants and crawling shrubbery. Further, 967 nests of barnacle geese (Branta laucopsis) were counted in the summer of 2917, the largest breeding colony in Iceland of this newly established species.

References

Halldór Björnsson, o.fl.. 2008. Hnattrænar loftslagsbreytingar og áhrif þeirra á Íslandi – (Skýrsla vísindanefndar um loftslagsbreytingar). Reykjavík: Umhverfisráðuneytið.

http://www.vedur.is/loftslag/loftslagsbreytingar/liklegar/

https://nattura.fas.is/index.php/skeidararsandur

https://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/syr/AR5_SYR_FINAL_SPM.pdf

Helgi Björnsson og Þórarinn Már Baldursson. 2015. Af hverju eru jöklar og ís á jörðinni? Spurningar af vísindavefnum um jökla og loftslagsmál.. Mál og Menning, Reykjavík.

Bryndís Marteinsdóttir o.fl.. 2007. Landnám birkis (Betula pubescens) á Skeiðarársandi. Náttúrufræðingurinn 75: 123–129.

Olga K. Vilmundardóttir o.fl. 2015. Between ice and ocean; soil development along an age chronosequence formed by the retreating Breiðamerkurjökull glacier, SE-Iceland. Geoderma 259–260: 310–320.